Traktat z Marrakeszu. Dozwolony użytek na rzecz osób niepełnosprawnych.

 Podpisanie przez Polskę Traktatu

Ambasador Remigiusz Henczel, Stały Przedstawiciel RP przy Biurze Narodów Zjednoczonych w Genewie, podpisał w dniu 24 czerwca 2014 r. Traktat z Marrakeszu Światowej Organizacji Własności Intelektualnej w sprawie ułatwienia dostępu do opublikowanych utworów drukowanych osobom niewidomym i słabowidzącym oraz osobom z niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem.

Celem Traktatu jest ustanowienie międzynarodowego standardu korzystania przez osoby z niepełnosprawnościami z utworów opublikowanych w postaci druku i pozostających pod ochroną przepisów prawa autorskiego.

Traktat został przyjęty 28 czerwca 2013 r. w Marrakeszu podczas Konferencji Dyplomatycznej Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO). Polska jako jedno ze 129 państw zaakceptowała treść Traktatu, podpisując jego akt końcowy. Do chwili obecnej 78 państw złożyło podpis pod uzgodnioną treścią Traktatu. 30 kwietnia br. Traktat podpisała również Unia Europejska.

 Potrzeba przyjęcia Traktatu

Według WHO, na świecie żyje dziś 285 milionów osób z niepełnosprawnością wzroku, z czego 39 milionów jest niewidomych, a 246 milionów słabowidzących. 90% niewidomych i niedowidzących żyje w krajach rozwijających się, a 82% to osoby powyżej 50 roku życia. Polski Związek Niewidomych zrzesza ok. 60 tys. osób. Jednocześnie szacuje się, że liczba osób niemogących czytać czarnego druku w Polsce wynosi 300 tys.

Pomimo obowiązywania w wielu państwach, w tym w Polsce, prawa przewidującego ułatwiony dostęp do twórczości niewidomym i niedowidzącym, nie więcej niż 5 % publikacji drukowanych na świecie jest dostępnych w formatach, z którymi osoby te mogą się zapoznawać. Jest to szczególnie dotkliwe w przypadku nowości wydawniczych i dzieł naukowych. Osoby z dysfunkcjami wzroku nie mają swobodnej możliwości korzystania z pełni oferty prasowej i książkowej.

Niezrozumiałym może się wydawać ograniczenie korzystania w dobie stosunkowo łatwej i taniej dystrybucji utworów drukowanych w formie cyfrowej, takich jak e-booki czy materiały w druku powiększonym. Przyczyn takiego stanu rzeczy należy upatrywać w uzasadnionych obawach wydawców przed wprowadzaniem do nielegalnego obrotu kopii elektronicznych formatów książek i czasopism przekazywanych niepełnosprawnym. W związku z tym zapewnienie satysfakcjonującego dostępu do materiałów drukowanych osobom niewidomym i słabowidzącym wymaga ustalenia zasad wytwarzania i dystrybucji formatów utworów drukowanych, które są bezpieczne z punktu widzenia ochrony interesów wydawców, a jednocześnie zapewniają pełniejszy dostęp do kultury osobom z niepełnosprawnością wzroku.

 Skutki przyjęcia Traktatu dla Polski

Związanie Rzeczypospolitej Polskiej Traktatem będzie miało pozytywne skutki w postaci zapewnienia osobom niewidomym i słabowidzącym, a także innym niepełnosprawnym, narzędzi ułatwiających korzystanie z zagranicznych wydań książek i prasy w ramach dozwolonego użytku publicznego. Efektem tego będzie zarówno zwiększenie dostępu polskich niepełnosprawnych do obcojęzycznych materiałów drukowanych, jak i niezakłócona możliwość udostępniania książek wydanych w języku polskim niepełnosprawnym na całym świecie, w tym Polakom mieszkającym za granicą. Jednocześnie prawidłowe funkcjonowanie mechanizmów udostępniania materiałów drukowanych przewidzianych przez Traktat powinno spowodować zwiększenie liczby wydań książek w języku polskim dostępnych w formatach dostosowanych dla potrzeb niepełnosprawnych.

Związanie się Rzeczypospolitej Polskiej Traktatem będzie również stanowiło wyraz poparcia dla działań podejmowanych przez społeczność międzynarodową w ramach realizacji Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych ratyfikowanej przez Polskę w 2012 roku (Dz.U. z 2012 r. poz. 1169).

 Jak ukształtowane są obecnie polskie przepisy dotyczące korzystania z utworów przez niepełnosprawnych?

Prawo polskie już w chwili obecnej zapewnia osobom niepełnosprawnym możliwość korzystania z utworów, zgodną ze standardami wyznaczonymi przez przyszły Traktat. Związanie się Rzeczypospolitej Polskiej umową międzynarodową nie jest konieczne dla zapewnienia dostępu polskim niepełnosprawnym do utworów i przedmiotów praw pokrewnych opublikowanych w Polsce. Jest jednak niezbędne dla uregulowania możliwości dostępu w Polsce w ramach dozwolonego użytku do utworów drukowanych opublikowanych za granicą, jak również umożliwi dostęp osobom niepełnosprawnym spoza Polski do utworów opublikowanych w naszym kraju.

Kwestia korzystania przez osoby niepełnosprawne z chronionych prawem utworów na zasadzie dozwolonego użytku jest uregulowana w art. 33¹ ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631, z późn. zm.; zwana dalej jako „pr. aut.”). Zgodnie z tym przepisem korzystanie z utworu lub przedmiotów praw pokrewnych w ramach dozwolonego użytku na rzecz osób niepełnosprawnych jest dozwolone, jeżeli odnosi się bezpośrednio do upośledzenia, nie ma zarobkowego charakteru i jest podejmowane w rozmiarze wynikającym z natury upośledzenia.

Wyjątek objęty przedmiotowym przepisem został wprowadzony do polskiego prawa w wyniku nowelizacji ustawy z dnia 1 kwietnia 2004 r. i jest związany z implementacją do polskiego porządku prawnego Dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym. Dyrektywa ta zawiera katalog fakultatywnych wyjątków, które mogą być wprowadzone do porządków prawnych państw Unii Europejskiej. Wyjątek na rzecz osób niepełnosprawnych został określony w art. 5 ust 3 lit. b dyrektywy. Polska wdrożyła przepis tego artykułu w dosłownym brzmieniu. Taki sposób implementacji zapewnia, w przekonaniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, najszerszy możliwy – zgodny z dyrektywą – zakres korzystania z utworów chronionych prawem autorskim przez osoby niepełnosprawne. Warto zaznaczyć, że polskie przepisy nie wprowadzają rozróżnienia korzystania z utworów w ramach dozwolonego użytku z uwagi na rodzaj niepełnosprawności oraz rodzaj utworów lub przedmiotów praw pokrewnych. Korzystanie przez niepełnosprawnych nie pociąga za sobą konieczności zapłaty wynagrodzenia na rzecz uprawnionych.

Ponadto podmioty, mające status bibliotek, archiwów i szkół, udostępniają swoje zbiory osobom niepełnosprawnym w oparciu o kumulatywne stosowanie przepisów art. 28 i 33¹ pr. aut. Zgodnie z art. 28 pr. aut. biblioteki, archiwa i szkoły mogą udostępniać nieodpłatnie, w zakresie swoich zadań statutowych, egzemplarze utworów rozpowszechnionych. W oparciu o tę kumulatywną konstrukcję swoje zbiory niepełnosprawnym udostępniają między innymi Główna Biblioteka Pracy i Zabezpieczenia Społecznego – Dział Zbiorów dla Niewidomych działająca przy Ministerstwie Pracy i Polityki Socjalnej, a także biblioteki akademickie.

 Jaki jest zakres zastosowania przepisów Traktatu oraz kto będzie mógł z niego korzystać?

Stosowanie Traktatu ograniczone jest do dzieł literackich i artystycznych, w formie tekstu, zapisu lub związanych z nim ilustracji, opublikowanych lub w jakikolwiek inny sposób publicznie udostępnionych. Ograniczenie zakresu przedmiotowego do opublikowanych utworów drukowanych jest zgodne z intencją Traktatu, który ma ułatwić dostęp osobom niepełnosprawnym do książek i prasy.

Materiały drukowane będę mogły być dystrybuowane jako kopie w formatach umożliwiających dostęp osobom niepełnosprawnym. Są to kopie utworów, które umożliwiają osobom niepełnosprawnym zapoznanie się z utworami w stopniu porównywalnym pod względem skuteczności i wygody z możliwością zapoznania się z utworami przez osoby pełnosprawne. W praktyce takimi kopiami mogą być wydania utworów z dostosowaną odpowiednio dużą czcionką lub kontrastem tła, na którym znajduje się tekst, a także wykorzystujące alfabet Braille’a lub kopie elektroniczne odczytywane przez narzędzia automatycznie transformujące zawartość plików tekstowych na dźwięk. Takie kopie będą mogły być używane jedynie przez beneficjentów oraz będą musiały respektować integralność oryginalnego utworu. Zmiany w utworze będą dopuszczalne tylko w takim stopniu, w jakim będzie to konieczne dla uczynienia go dostępnym dla osoby niepełnosprawnej.

Beneficjentami rozwiązań przewidzianych przez Traktat będą osoby:

1) niewidome,

2) posiadające niepełnosprawność wzroku lub ograniczoną zdolność postrzegania lub czytania niepoddającą się korekcji w takim stopniu, aby funkcja ich wzroku stała się równoważna z funkcją wzroku osób nieposiadających takiego ograniczenia lub takiej niepełnosprawności i w związku z tym niebędących w stanie czytać utworów drukowanych w takim samym stopniu, w jakim mogą to czynić osoby pełnosprawne wzrokowo (osoby słabowidzące),

3) które – z uwagi na inną niepełnosprawność fizyczną – nie są w stanie utrzymać książki lub posługiwać się nią lub też skupić wzroku lub poruszać oczami w stopniu, który w normalnych okolicznościach umożliwiałby czytanie.

 Jak będzie wyglądała dystrybucja kopii utworów w dostępnych formatach?

Kluczowym elementem Traktatu jest wprowadzenie instytucji upoważnionych podmiotów, które będą zajmować się udostępnianiem formatów osobom niepełnosprawnym. Status ten będą mogły uzyskać upoważnione lub uznane przez prawo podmioty, prowadzące działalność nienastawioną na zysk w obszarze edukacji, szkoleń, czytania adaptacyjnego lub dostępu do informacji na rzecz beneficjentów. Będą nimi również instytucje rządowe lub organizacje pozarządowe, prowadzące działalność niekomercyjną, których zasadniczym celem statutowym jest realizowanie wyżej wskazanych zadań na rzecz beneficjentów.

Traktat ustanawia zobowiązanie upoważnionych podmiotów do przyjęcia własnych praktyk w zakresie: ustalania, że osoby korzystające z usług są beneficjentami Traktatu; rozpowszechniania i udostępniania kopii utworów wyłącznie na rzecz beneficjentów lub innych upoważnionych podmiotów; zapobiegania nielegalnemu zwielokrotnianiu, rozpowszechnianiu i udostępnianiu kopii utworów; zachowywania należytej staranności w postępowaniu z kopiami utworów oraz prowadzenia rejestru działań związanych z udostępnianiem kopii beneficjentom Traktatu. Upoważnione podmioty będą mogły korzystać jedynie z utworów lub ich kopii pozyskanych w sposób zgodny z prawem.

Z zachowaniem powyższych zasad, zapewniających bezpieczeństwo dystrybucji kopii utworów z punktu widzenia wydawców upoważnione podmioty, bez konieczności uzyskiwania zezwolenia ze strony podmiotów uprawnionych, będą mogły: sporządzać kopie utworów w formacie umożliwiającym dostęp osobom niepełnosprawnym, otrzymywać od innych upoważnionych podmiotów kopie utworów w formacie umożliwiającym dostęp osobom niepełnosprawnym, dostarczać beneficjentom kopie utworów w formacie umożliwiającym dostęp osobom niepełnosprawnym w dowolny sposób, w tym w ramach niekomercyjnego użyczania lub drogą elektroniczną – przewodową i bezprzewodową – i podejmować pośrednie działania służące osiągnięciu tych celów.

Traktat zakłada również korzystanie w ramach dozwolonego użytku bezpośrednio przez beneficjentów oraz osoby będące ich opiekunami. Korzystanie to obejmuje możliwość sporządzenia kopii utworu w formacie umożliwiającym dostęp osobom niepełnosprawnym w ramach prywatnego użytku beneficjenta, pod warunkiem, że beneficjent ma legalny dostęp do utworu lub jego kopii.

 Jakie mechanizmy ułatwiające dostęp do utworów przewiduje Traktat?

Obowiązek wprowadzenia dozwolonego użytku do krajowych systemów prawa (art. 4)

Traktat nakłada na państwa zobowiązanie do ustanowienia w ramach krajowego porządku prawnego dozwolonego użytku, w ramach którego beneficjenci będą mieć możliwość korzystania z kopii utworów w przeznaczonych dla nich formatach. Wprowadzone w ten sposób ograniczenia i wyjątki od ochrony prawnoautorskiej będą obejmować: prawo do zwielokrotniania, prawo do rozpowszechnienia oraz prawo do publicznego udostępniania w miejscu i czasie wybranym przez użytkownika. Ponadto, Traktat nakłada obowiązek ustanowienia w prawie krajowym przepisów umożliwiających dokonywanie niezbędnych zmian w utworach w celu dostosowania ich do dostępnych dla beneficjentów formatów.

Polskie prawo autorskie reguluje zakres dozwolonego użytku na rzecz osób niepełnosprawnych w sposób zgodny z przesłankami realizacji zobowiązania określonego w Traktacie. Zarówno zakres podmiotowy (beneficjenci) jak i zakres przedmiotowy (rodzaje utworów i formatów ich kopii) stosowania Traktatu mieszczą się w zakresie normy ustanowionej przez art. 33¹ pr. aut.

Na gruncie polskich przepisów rozważenia i pogłębionych konsultacji społecznych będzie wymagać wprowadzenie do pr. aut. warunku stosowania dozwolonego użytku na rzecz beneficjentów Traktatu zwanego dostępnością handlową. Jego zastosowanie oznaczałoby ograniczenie dozwolonego użytku do przypadków, w których nie jest możliwe komercyjne nabycie kopii utworów w dostępnych dla niepełnosprawnych formatach na warunkach rozsądnych dla polskiego rynku wydawniczego. W chwili obecnej warunek taki jest stosowany przez niektóre ustawodawstwa państw Unii Europejskiej (np. Wielka Brytania, Dania) lub innych krajów (np. Australia, Kanada). W państwach tych uznaje się, że jego funkcjonowanie nie ogranicza szerokiego dostępu osób niepełnosprawnych do utworów drukowanych, gdyż sami wydawcy z przyczyn ekonomicznych są zainteresowani zapewnieniem dostępności określonych formatów wraz z publikacją utworów na rynku. W Polsce jak dotąd podobna przesłanka stosowania dozwolonego użytku nie funkcjonuje. Międzynarodowa wymiana kopii w formatach umożliwiających dostęp niepełnosprawnym (art. 5)

Projekt Traktatu zakłada, że wymiana transgraniczna kopii dostępnych dla niepełnosprawnych będzie opierać się o ustanowioną w ramach umawiających się Stron sieć upoważnionych podmiotów, które będą mogły przekazywać kopie utworów innym upoważnionym podmiotom lub bezpośrednio uprawnionym. Międzynarodowa wymiana kopii utworów nie będzie mogła natomiast odbywać się bezpośrednio pomiędzy beneficjentami.

 Jakie kroki należy podjąć, aby doprowadzić do pełnej zgodności polskiego prawa z Traktatem?

Procedura ratyfikacji Traktatu jest konieczna na poziomie Unii Europejskiej oraz w Polsce. Obecnie Komisja Europejska opracowuje sposób ratyfikacji Traktatu przez Unię. Ratyfikacja w Polsce będzie wymagała wprowadzenia dodatkowych przepisów w dwóch obszarach dotyczących: międzynarodowej wymiany kopii utworów w formatach dostosowanych dla osób niepełnosprawnych oraz ochrony kopii utworów importowanych z krajów niebędących stronami umów międzynarodowych dotyczących prawa autorskiego.

Międzynarodowa wymiana kopii utworów w formatach dostosowanych dla niepełnosprawnych

Ratyfikacja Traktatu będzie wymagała wprowadzenia dodatkowych przepisów do pr. aut.:

a) definiujących w polskim prawie status upoważnionych podmiotów, których zadaniem będzie pełnienie roli pośredników w międzynarodowej wymianie kopii utworów w formatach dostosowanych dla osób niepełnosprawnych;

b) ustanawiających procedurę przyznawania statusu upoważnionego podmiotu;

c) określających zakres działania upoważnionych podmiotów i nałożonych na nich obowiązków;

d) definiujących beneficjentów międzynarodowej wymiany kopii utworów, a więc osoby niewidome, słabowidzące i osoby z innymi niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem,

e) określających rodzaje utworów, których formaty, które będą mogły podlegać wymianie międzynarodowej na zasadach określonych w projekcie Traktatu.

Wskazana regulacja może zostać wprowadzona do art. 33¹ pr. aut. w postaci kolejnych ustępów. Na jej podstawie Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego wydawałby zezwolenia na prowadzenie działalności przez upoważnione podmioty oraz sprawowałby nad nimi nadzór w zakresie wymiany międzynarodowej kopii utworów w formatach dostosowanych dla osób niepełnosprawnych. Określona w ten sposób regulacja zapewniałaby zgodność polskiego prawa z wymaganiami ustanowionymi przez Traktat.

Ochrona kopii utworów importowanych z krajów niebędących stronami umów międzynarodowych dotyczących prawa autorskiego

Jedną z podstawowych zasad prawa autorskiego jest ograniczenie możliwości stosowania przepisów prawa do terytorium danego kraju. Zakres zastosowania zasady terytorialności w prawie polskim wyznacza art. 5 pr. aut., w którym określa się kategorie utworów chronionych przez prawo polskie. W związku z tym, że skutkiem implementacji przedmiotowego Traktatu może być import kopii utworów niemieszczących się w katalogu określonym w art. 5 pr. aut., należy rozważyć jego uzupełnienie o nową kategorię – innych niż określone w pkt 1-4 utworów, których kopie zostały importowane na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w celu zwielokrotnienia, rozpowszechnienia lub udostępnienia beneficjentom Traktatu. Wobec tego rodzaju utworów można rozważyć przyznanie uprawnionym podmiotom szczególnego roszczenia o charakterze zakazowym, na podstawie którego mogliby zapobiegać nielegalnemu korzystaniu z kopii utworu. Tego rodzaju regulacja zapewniłaby zgodność polskich przepisów z Traktatem – wobec tak określonej kategorii utworów stosowałyby się bowiem przepisy dotyczące dozwolonego użytku przewidziane przez ustawę o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

źródło: informacja prasowa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 03.07.2014 r.

Traktat z Marrakeszu podpisany przez Polskę

Ambasador Remigiusz Henczel, Stały Przedstawiciel RP przy Biurze Narodów Zjednoczonych w Genewie, podpisał w dniu 24 czerwca 2014 r. Traktat z Marrakeszu Światowej Organizacji Własności Intelektualnej w sprawie ułatwienia dostępu do opublikowanych utworów drukowanych osobom niewidomym i słabowidzącym oraz osobom z niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem.

Celem Traktatu jest ustanowienie międzynarodowego standardu korzystania przez osoby z niepełnosprawnościami z utworów publikowanych w postaci druku i pozostających pod ochroną prawa.

Traktat został przyjęty 28 czerwca 2013 r. w Marrakeszu podczas Konferencji Dyplomatycznej Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO). Polska jako jedno ze 129 państw zaakceptowała treść Traktatu, podpisując jego akt końcowy. Do chwili obecnej 66 państw złożyło podpis pod uzgodnioną treścią Traktatu. 30 kwietnia br. Traktat podpisała również Unia Europejska.

Pomimo obowiązywania w wielu państwach, w tym w Polsce, prawa przewidującego ułatwiony dostęp do twórczości niewidomym i niedowidzącym, nie więcej niż 5 % publikacji drukowanych na świecie jest dostępnych w formatach, z którymi osoby te mogą się zapoznawać. Jest to szczególnie dotkliwe w przypadku nowości wydawniczych i dzieł naukowych. Osoby z dysfunkcjami wzroku nie mają także swobodnej możliwości korzystania z pełni oferty prasowej i książkowej.

Związanie Rzeczypospolitej Polskiej Traktatem będzie miało pozytywne skutki w postaci zapewnienia osobom niewidomym i słabowidzącym, a także innym niepełnosprawnym, narzędzi ułatwiających korzystanie z zagranicznych wydań książek i prasy w ramach dozwolonego użytku publicznego. Efektem tego będzie zarówno zwiększenie dostępu polskich niepełnosprawnych do obcojęzycznych materiałów drukowanych, jak i niezakłócona możliwość udostępniania książek wydanych w języku polskim niepełnosprawnym na całym świecie, w tym Polakom mieszkającym za granicą. Jednocześnie prawidłowe funkcjonowanie mechanizmów udostępniania materiałów drukowanych przewidzianych przez Traktat spowoduje zwiększenie liczby wydań książek w języku polskim dostępnych w formatach dostosowanych dla potrzeb niepełnosprawnych.

Według WHO, na świecie żyje dziś 314 milionów osób niewidomych i niedowidzących. Polski Związek Niewidomych zrzesza natomiast ok. 60 tys. osób. Jednocześnie szacuje się, że liczba osób niemogących czytać czarnego druku w Polsce wynosi 300 tys.

Źródło informacji: serwis internetowy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 24-06-2014

Wznowienie usługi dowożenia książek do czytelników

Z przyjemnością zawiadamiamy, że po dłuższej przerwie wynikającej ze zmian organizacyjnych, wznowiona zostaje usługa dowożenia książek do czytelników. Usługa ta będzie wykonywana na terenie Warszawy, w każdą środę. Ponieważ DZdN nie może oddelegować do tego zadania samodzielnego pracownika, dowożeniem książek będzie zajmował się pracownik Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego z siedzibą na ul. Limanowskiego 23 – na zasadzie dodatkowych obowiązków. Z tego też względu ww. usługa jest adresowana do najbardziej potrzebujących czytelników.

Nowy regulamin Wypożyczeń Działu Zbiorów dla Niewidomych Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego

ZARZĄDZENIE Nr 13/2013
Zastępcy Dyrektora Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego
z dnia 13 listopada 2013 r.
w sprawie wprowadzenia Regulaminu Udostępniania Zbiorów Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego oraz Regulaminu Wypożyczeń Działu Zbiorów dla Niewidomych Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego

Na podstawie § 9 Statutu Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego stanowiącego załącznik do Zarządzenia Nr 28 Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 września 2013 r. w sprawie nadania statutu Głównej Bibliotece Pracy i Zabezpieczenia Społecznego (Dz. Urzędowy MPiPS poz. 29) zarządzam, co następuje:

§1

W Głównej Bibliotece Pracy i Zabezpieczenia Społecznego wprowadza się Regulamin Udostępniania Zbiorów Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego stanowiący załącznik nr 1 oraz Regulamin Wypożyczeń Działu Zbiorów dla Niewidomych Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego stanowiący załącznik nr 2 do Zarządzenia.

§2

Traci moc dotychczas obowiązujący Regulamin Udostępniania Zbiorów.

§3

Zarządzenie wchodzi w życie z dniem 15 listopada 2013 r.

REGULAMIN WYPOŻYCZEŃ DZIAŁU ZBIORÓW DLA NIEWIDOMYCH GŁÓWNEJ BIBLIOTEKI PRACY I ZABEZPIECZENIA SPOŁECZNEGO

Artykuł: Nowy rozdział w Bibliotece

Autor: Beata Rędziak

Źródło: Pochodnia, Magazyn społeczny Polskiego Związku Niewidomych, nr 5 (896), październik 2013

Od 1 stycznia br. rozpoczął się proces likwidacji Biblioteki Centralnej Polskiego Związku Niewidomych (BC PZN), a jej zbiory zostały przekazane Głównej Bibliotece Pracy i Zabezpieczenia Społecznego (GBPiZS), która jest nadzorowana przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. Zmiana ta spowodowała niepokoje w środowisku osób z dysfunkcją wzroku, m.in. o to, czy dostępność zbiorów będzie zagwarantowana. Celem tej zmiany i trwającego procesu przekazywania jest zapewnienie stabilności finansowania biblioteki, a w efekcie – bezproblemowy dostęp do jej zbiorów.

Poszukiwanie drogi

– BC PZN od wielu lat miała problemy z pozyskiwaniem środków finansowych na prowadzenie działalności. Do roku 2004 byliśmy zmuszeni korzystać ze wsparcia różnych osób, szukać posłów, senatorów czy innych znaczących osób w państwie, aby zechciały lobbować w Sejmie w sprawie uzyskania środków finansowych. W 2005 roku, po wielu wystąpieniach i spotkaniach z przedstawicielami Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (MKiDN), a także PFRON-u, osiągnęliśmy sukces w postaci podpisania 5-letniego programu. Sukces ten nie do końca był zadowalający, gdyż co prawda środki finansowe były zagwarantowane wieloletnią umową, ale w każdym roku kalendarzowym zadaniem Związku było posiadanie kwoty około 1 mln złotych na finansowanie BC, zanim ta kwota była refundowana przez podmioty wskazane w umowie – wyjaśnia Anna Woźniak-Szymańska, prezes PZN.

Do 31 grudnia 2010 r. bieżąca działalność BC PZN była finansowana w ramach Wieloletniego Programu Rządowego „Rozwój Biblioteki Centralnej Polskiego Związku Niewidomych na lata 2005-2010”, głównie ze środków PFRON oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Po wygaśnięciu umowy PZN musiał szukać innych rozwiązań, które pozwoliłyby na funkcjonowanie biblioteki. – Z uwagi na to, że realizacja wspomnianego rządowego programu nie mogła być przedłużona z powodów formalnych, 22 grudnia 2010 r. zostało podpisane porozumienie o współpracy na rzecz rozwoju Biblioteki Centralnej PZN, pomiędzy MKiDN, Pełnomocnikiem Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych, prezesem Zarządu PFRON oraz prezesem Zarządu Głównego Polskiego Związku Niewidomych – mówi Teresa Hernik, dyrektor Biura Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych. Powołano Zespół do wypracowania nowej koncepcji. Na mocy tego porozumienia jego sygnatariusze postawili sobie za zadanie zapewnić stabilny system upowszechniania czytelnictwa w środowisku osób niewidomych i słabowidzących.

Teresa Hernik podkreśla, że spotkania Zespołu były organizowane cyklicznie od 2011 r. i w tym okresie dokonano m.in. przeglądu i oceny działalności BC PZN oraz zapoznano się z problemami funkcjonowania tej placówki, w szczególności z istniejącymi możliwościami jej finansowania. Przeanalizowano także ewentualność rozszerzenia działalności Biblioteki Narodowej, w zakresie upowszechniania czytelnictwa w środowisku osób niewidomych i słabowidzących, a także zastanawiano się nad celowością i możliwością prawną powołania państwowej instytucji, która przejęłaby merytoryczny zakres działalności Biblioteki Centralnej PZN.

Po roku prac Zespołu nastąpiły kolejne zmiany. – Okazało się, że MKiDN nie jest zainteresowane prowadzeniem biblioteki wspólnie z PZN. Zwróciliśmy się w tej sprawie do Pełnomocnika Rządu do spraw Osób Niepełnosprawnych w celu wypracowania innej koncepcji rozwiązania tego problemu. Pierwszym krokiem była zgoda Ministra Finansów na to, że Biblioteka może być włączona w struktury Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, co skutkuje finansowaniem z budżetu państwa – mówi prezes PZN. – Pomysł przekazania zbiorów i utworzenia Działu Zbiorów dla Niewidomych w ramach struktury Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego uznaliśmy za słuszny – dodaje.

Początki naukowej GBPiZS datuje się na 1919 r. wraz z powołaniem Ministra Opieki Społecznej.

– W grudniu 2012 r. Minister Pracy i Polityki Społecznej podpisał z Polskim Związkiem Niewidomych list intencyjny, w którym – jako organ nadzorujący GBPiZS – zadeklarował wolę rozszerzenia jej dotychczasowej działalności o zadania dotyczące upowszechniania czytelnictwa osób niewidomych i słabowidzących, w szczególności w formie digitalizacji zbiorów bibliotecznych oraz udostępniania zbiorów naukowych i ogólnodostępnych. Natomiast PZN zadeklarował wolę przekazania Głównej Bibliotece Pracy i Zabezpieczenia Społecznego m.in. zbiorów BC i zaoferował wsparcie merytoryczne – informuje dyrektor Hernik.

Dobre intencje

W liście wyrażono intencję, że PZN udostępni Głównej Bibliotece Pracy i Zabezpieczenia Społecznego pomieszczenia po byłej BC, by ta mogła przejąć i gromadzić tam zbiory biblioteczne oraz zadeklarowano potrzebę zwiększenia zatrudnienia w GBPiZS, ze szczególnym uwzględnieniem osób niewidomych i słabowidzących, posiadających wysokie kwalifikacje w zakresie upowszechniania czytelnictwa oraz digitalizacji zbiorów.

– PZN postawił zaś warunki, m.in. takie, że biblioteka będzie mieściła się w tym samym miejscu, tj. przy ul. Konwiktorskiej 7, osobą zarządzająca tą placówką będzie osoba niewidoma rekomendowana przez PZN, pracownicy BC będą pracownikami resortu, wszystkie formy wypożyczeń będą zachowane, biblioteka będzie się rozwijać i powiększać swoje zbiory – mówi prezes Anna Woźniak-Szymańska.

Minister Pracy i Polityki Społecznej wydał 24 grudnia 2012 r. zarządzenie w sprawie Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego, zgodnie z którym pełni ona funkcję centralnej biblioteki w zakresie ekonomicznych i społecznych zagadnień pracy, ze szczególnym uwzględnieniem problemów pracy i zabezpieczenia społecznego oraz upowszechniania czytelnictwa wśród osób niepełnosprawnych, w tym niewidomych i słabowidzących, poprzez udostępnianie zbiorów w formatach dla nich dostępnych. Zarządzenie weszło w życie 1 stycznia 2013 r.

Od tego momentu rozpoczął się proces przekazywania zbiorów. Prezes PZN podkreśla, że zmiana ta gwarantuje stałe finansowanie działalności biblioteki, dostępność do literatury, podręczników, informacji i zbiorów muzycznych. – Będziemy to na bieżąco monitorować. Mamy nadzieję, że biblioteka będzie się rozwijać i udostępniać coraz więcej pozycji rynku wydawniczego. Celem było zagwarantowanie istnienia biblioteki, którą Związek prowadził ponad 60 lat – zaznacza.

Teresa Hernik podkreśla, że Główna Biblioteka Pracy i Zabezpieczenia Społecznego przejęła tylko trzy merytoryczne zadania realizowane przez BC PZN, rozszerzając swoją działalność w zakresie udostępniania osobom niewidomym i słabowidzącym zbiorów, w tym przekazanych przez BC, digitalizacji zbiorów dla ich potrzeb, a także upowszechniania wśród nich czytelnictwa. PZN przejął pozostałe obszary działalności BC, tzn. promocję czytelnictwa osób niewidomych i słabowidzących, organizację i przeprowadzenie konkursów czytelniczych dla dzieci i dorosłych z dysfunkcją wzroku, zajęcia w Akademii w Tyflogalerii w formie cyklicznych wykładów, pokazów filmów z audiodeskrypcją, szkolenia osób niewidomych i słabowidzących z zakresu pisma brajla, obsługi sprzętu do odtwarzania książek – czytników, programów komputerowych. Są to także działania na rzecz integracji społecznej osób niewidomych i słabowidzących, takie jak: organizowanie koncertów muzycznych z udziałem uczniów szkół muzycznych, zapraszanie uczniów szkół podstawowych, gimnazjalnych i licealnych na prelekcje o pracy i codziennym funkcjonowaniu niewidomych, organizowanie spotkań autorskich i występów zespołów muzycznych i wokalnych.

– Oczywiście, że ściśle współpracujemy z Tyflogalerią, nie da się przecież zupełnie odciąć tych obszarów – podkreśla Monika Cieniewska, zastępca dyrektora Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego z Działu Zbiorów dla Niewidomych.

Generalne porządki

Od momentu zatrudnienia pracowników, przekazania zbiorów i utworzenia Działu Zbiorów dla Niewidomych w ramach struktury Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego trwają intensywne prace organizacyjno-prawne i porządkowe. Wydaje się, że najgorsze już minęło, ale wciąż jest ogrom pracy do wykonania. – W tym roku skupiamy się na uporządkowaniu zbiorów, począwszy od ich przyjęcia, a skończywszy na dokładnej selekcji i inwentaryzacji – mówi Krystyna Cetera, zastępca dyrektora GBPiZS.

Prezes Anna Woźniak-Szymańska wspomina, że początki włączenia zbiorów BC do GBPiZS były utrudnione także ze względu na nieudaną współpracę z ówczesnym dyrektorem biblioteki. – Bez naszej zgody podejmowano decyzje o przerwach w wypożyczaniu książek, nie dowożono ich również do miejsca zamieszkania naszych czytelników. Efektem tej niewłaściwej współpracy było odwołanie przez ministra osoby zarządzającej. Oczekujemy na wybór nowego dyrektora tej placówki – mówi prezes.

W maju prace ruszyły „z kopyta”. – Nie robiliśmy nawet zwyczajowej technicznej przerwy wakacyjnej, aby praca szła do przodu. Dzięki naszym pracownikom, których chcę szczególnie pochwalić, prace idą bardzo szybko. Wyłączamy z wypożyczania tylko np. po 500 tytułów, aby sprawdzić te pozycje, po czym te są udostępniane i wyłączamy kolejne 500 – tłumaczy Cieniewska. – W pracach inwentaryzacyjnych bierze udział doświadczony pracownik oddelegowany z głównej siedziby GBPiZS, dzięki któremu proces ten przebiega sprawnie i zgodnie z przepisami bibliotecznymi – dodaje Cetera.

Trudności, których mogli doświadczyć czytelnicy dawnej BC, wiązały się także z brakiem wpisu GBPiZS do rozporządzenia, które umożliwiałoby jej bezpłatne wysyłanie zbiorów za pośrednictwem poczty. Obecnie jest ono na ostatnim etapie legislacyjnym, ale już wcześniej rozwiązano ten problem. – Podpisaliśmy porozumienie dotyczące bezpłatnej wysyłki i za pośrednictwem PZN taka wysyłka jest dokonywana – mówi Cetera. Siłą rzeczy, jak przy każdej dużej zmianie, należało uporządkować także sprawy organizacyjne, formalne, jak np. zatrudnienie pracowników dawnej BC, podpisanie umów na wynajem powierzchni przy ul. Konwiktorskiej, przekazanie i przyjęcie zbiorów. Trudności mogły doświadczyć też osoby, które korzystały z usług bibliobusu, który jest własnością PZN. – Już mamy zgodę ministerstwa na zakup nowego bibliobusu i mamy nadzieję, że pod koniec roku ta usługa na terenie Warszawy, tak jak dotychczas, zostanie wznowiona – zaznacza Cetera.

Rzeczywiście na utrudniony dostęp do książek skarży się Marek Porębski, który zapisał się do biblioteki dwa lata temu. – Koleżanka napisała maila z 10 tytułami, które chciałem wypożyczyć, ale najpierw okazało się, że ten nie dotarł, potem sytuacja się powtórzyła, aż w końcu, dowiedziałem się, że nie ma mnie w ewidencji czytelników. Wszystko się jednak wyjaśniło i okazało się, że to zwykła pomyłka – opowiada czytelnik. Sam nie ma pewności, czy problem był spowodowany akurat obecnymi zmianami, czy też mogącymi zdarzyć się wszędzie nieporozumieniami. Teraz cieszy się lekturą Janusza Domagalika „Zielone kasztany”.

Zmianami jest też rozczarowana stała czytelniczka z Kętrzyna, Ewa Maksymowicz. – Rzeczywiście biblioteka była przez jakiś moment nieczynna, ale informacja o tym, była dostateczna. Bardziej obawiam się, że BC, która miała piękną 60-letnią tradycję, zostanie zepchnięta na margines. Szkoda, że Tyflogalerią nie zarządza już Monika Cieniewska, dyrektor dawnej BC, bo działy się tam wspaniałe rzeczy, boję się, że ta działalność podupadnie. Już nawet sama nowa nazwa biblioteki jest trudna do wymówienia dla przeciętnego człowieka, a tak mówiło się „idziesz do BC albo do Centralnej” – uśmiecha się Maksymowicz. – Oczywiście wiem, że trudno było utrzymać bibliotekę, marzę o tym, by ta zmiana pociągnęła ją w górę, a nie w dół – dodaje.

Prezes Anna Woźniak-Szymańska zapewnia jednak, że nie ma podstaw do obaw. – Część pracowników przeszła do Instytutu Tyflologicznego PZN i oni będą realizować dotychczasowe zadania. Bardzo zależy nam na tym, aby tę szeroką funkcję działalności biblioteki zachować dla środowiska – mówi.

Dyrektor Hernik przyznaje, że rzeczywiście w pierwszych miesiącach br., gdy trwał proces, m.in. przekazywania i przyjmowania zbiorów oraz zatrudniania pracowników, mogły pojawić się przejściowe trudności z dostarczaniem osobom niewidomym książek w odpowiednim czasie. Jednak zdecydowanie uspokaja. – Czytelnicy niewidomi i słabowidzący mogą być spokojni co do oferowanej im przez GBPiZS jakości usług i czasu obsługi, m.in. dlatego, że realizacją nowych zadań Działu Zbiorów dla Niewidomych zajmują się byli pracownicy niewidomi i słabowidzący zlikwidowanej BC PZN, posiadający wysokie kwalifikacje i duże doświadczenie w zakresie udostępniania i digitalizacji zbiorów – mówi.

Mrówcza praca z nową perspektywą

W GBPiZS zatrudniono 21 osób, w tym 14 osób niewidomych i słabowidzących i 1 osobę z innym rodzajem niepełnosprawności, pracujących dotychczas w Bibliotece Centralnej. – Wynajęto pomieszczenia po BC, głównie dlatego, aby nie zmieniać osobom niewidomym i słabowidzącym lokalizacji dostępu do czytelnictwa, a pracującym lokalizacji dostępu do pracy – mówi dyrektor Biura Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych.

Cieniewska i Cetera także uspokajają czytelników. – Zachowamy takie same standardy jak dotychczas w zakresie udostępniania zbiorów: za pośrednictwem poczty, autoryzowanego serwisu zdalnego on-line, na miejscu, w bibliotece. Teraz określamy rzeczywisty stan i wartość zbiorów, ujednolicamy procedury ewidencjonowania zbiorów bibliotecznych i inne procedury zgodne z przepisami dotyczącymi działalności bibliotecznej oraz z innymi przepisami nas obowiązującymi, jak np. ochrona danych osobowych, kontrola zarządcza, regulaminy i zarządzenia.

– Już jest zaplanowany przetarg na zakup nowego sprzętu, gdyż w tej chwili pracujemy na sprzęcie użyczonym przez PZN. Będą to specjalistyczne komputery, oprogramowanie do odczytu ekranu za pomocą mowy syntetycznej, odnowienie serwerowni – na to potrzeba czasu i pieniędzy – zaznaczają zarządzające.

– Nie znam jeszcze prowizorium budżetowego, więc nie wiem, ile środków finansowych planuje się wydać w roku 2014. Nie mam żadnej wiedzy, że środki na rok 2013 zostały w jakikolwiek sposób ograniczone. Zapewniam jednocześnie, że kierownictwo Związku współpracuje z Biurem Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych, któremu aktualnie cała ta placówka podlega – będziemy monitorować przebieg pracy biblioteki, włącznie ze sprawdzaniem, czy środki finansowe są wystarczające – zapewnia prezes PZN.

Tymczasem na co dzień pracownicy GBPiZS wykonują zwykłą mrówczą pracę. – Zakupujemy nowe pozycje, np. ok. 160 tytułów w formie audiobooków, po 4 egzemplarze każdego, czy czasopisma, rejestrujemy w inwentarzach, katalogujemy. Pracownicy przetwarzają je do standardu Daisy. Oprócz tego wykonujemy pracę konieczną do zrobienia raz na jakiś czas, czyli np. przeprowadzamy okresową selekcję zbiorów, przygotowujemy spisy ubytków – mówi Cieniewska.

Takiej inwentaryzacji nie było w bibliotece od lat, zazwyczaj były to częściowe porządki, np. ostatnia selekcja kaset miała miejsce w 2006 r.

– Po wykonaniu analizy bakteriologicznej podjęliśmy również prace, mające na celu oczyszczenie i dezynfekcję udostępnianych zbiorów, ze względu na stwierdzenie dużego zanieczyszczenia oraz możliwego zagrożenia bakteriologicznego publikacji czarnodrukowych i brajlowskich. Zbiory nie nadające się do użytkowania będą usuwane. Trwa oczyszczanie, co będzie z korzyścią dla zdrowia pracowników i czytelników użytkujących zbiory – mówi dyrektor GBPiZS.

W planach na przyszły rok przewidziano wzmocnienie serwerów, gdyż lwia część zbiorów to zbiory cyfrowe, zakup drukarki brajlowskiej, unowocześnienie programu do obsługi bibliotecznej. – Planuję w siedzibie GBPiZS na ul. Limanowskiego w Warszawie stworzyć stanowisko do obsługi bibliotecznej dla osób z dysfunkcją wzroku, może uda się zakupić skaner i odpowiednie oprogramowanie. Myślimy o lekcjach bibliotecznych i prelekcjach dla młodzieży, chcemy też inwestować w dokształcanie pracowników, by miało to praktyczne przełożenie na obsługę czytelników – planuje Cetera.

Zmienią się także zapisy w regulaminie korzystania z GBPiZS. – Trzeba pamiętać, że dotychczasowa BC była biblioteką Związku i podlegała innym przepisom. Teraz jako biblioteka podlega, m.in. pod ustawę o bibliotekach i o finansach publicznych. – Zgodnie z art. 33 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, pojęcie osoby z niepełnosprawnością będzie rozumiane zgodnie z ustawą o rehabilitacji i zatrudnieniu osób niepełnosprawnych. Osobami uprawnionymi do skorzystania ze zbiorów będą osoby niepełnosprawne z orzeczonym stopniem niepełnosprawności lub z orzeczeniem równoważnym. Osoby nie posiadające orzeczenia będą mogły skorzystać tylko ze zbiorów na miejscu i ze zbiorów w formie fizycznej tj. z audiobooków i książek – mówi Cieniewska. Orzeczenia nie będą gromadzone, ale będzie trzeba je okazać do wglądu oraz podpisać oświadczenie o jego posiadaniu. – To jest rozszerzenie działalności biblioteki, ale też zacieśnienie standardów – podkreśla Cetera.

W Biurze Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych zostało utworzone samodzielne stanowisko pracy ds. nadzoru nad GBPiZS. – Już dzięki pomocy zatrudnionej tam osoby udało nam się pozyskać staże z Urzędu Pracy, a ręce do pracy są nam teraz bardzo potrzebne – cieszy się Cieniewska.

Strona 6 z 7« Pierwsza...34567